​Mặt trái của kỷ nguyên xe điện: Cuộc chiến tái chế 1 triệu tấn pin thải của Trung Quốc

Dành cho các bạn quan tâm:

Xu hướng tái chế: Từ "Sử dụng bậc thang" đến "Khai thác mỏ đô thị"

Trong bối cảnh thị trường Trung Quốc đang ngày phát triển mạnh về số lượng ô tô điện bán ra thị trường với loạt xe mới với công nghệ pin hiện đại hơn xuất hiện. Đây cũng là thời điểm nhiều người dùng xe điện tiên phong trong giai đoạn đầu muốn lên đời mới, bỏ lại hàng loạt xe cũ sản xuất cách đây khoảng 10 năm.

Theo báo giới Trung Quốc, thị trường này dự kiến sẽ phải thải loại tổng cộng gần 20 triệu xe điện, cùng với khoảng 60 GWh pin điện. Trong năm nay, khối lượng pin ô tô thải tại quốc gia này dự kiến đạt trên 1 triệu tấn và có khả năng tăng lên tới 3,5 triệu tấn vào năm 2030.

Điều này kéo theo sự xuất hiện của hàng loạt doanh nghiệp chuyên về lĩnh vực tái chế pin điện, với khoảng  180.000 doanh nghiệp liên quan đang hoạt động trong ngành này tại Trung Quốc, con số đang tăng lên ngày càng nhiều trong những năm gần đây. Theo đó, các loại pin xe điện với dung lượng tối đa giảm xuống dưới mức 80% sẽ được xử lý tại các cơ sở tái chế theo hai hướng chính:

• Sử dụng bậc thang (Cascade Utilization): Pin cũ được tháo rời, kiểm tra và tái sử dụng cho các mục đích ít khắt khe hơn như lưu trữ năng lượng (ESS), xe điện tốc độ thấp hoặc trạm sạc dự phòng. Ưu điểm của phương pháp này là ít gây hại cho môi trường nhưng lại rất kén sản phẩm tái chế.

• Tái chế hoàn toàn (Material Recovery): Đây được coi là quy trình "khai thác mỏ đô thị" khi pin bị nghiền nát để trải qua tiếp các quy trình lọc để thu hồi các kim loại quý hiếm như Lithium, Coban, Nickel và Mangan. Những vật liệu này sau đó quay trở lại chuỗi cung ứng để sản xuất pin mới, tạo nên một nền kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, các chất thải từ quá trình tái chế này rất độc hại và gây ra hậu quả nếu không được xử lý đúng cách.

Theo đó, các xưởng tái chế lậu thường trả giá cao hơn để thu mua pin cũ từ người dùng vì họ không tốn chi phí cho hệ thống xử lý nước thải, an toàn cháy nổ hay thuế. Điều này dẫn đến nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và đất nghiêm trọng khi hóa chất độc hại bị xả trực tiếp ra môi trường.

Đánh giá về các vấn đề liên quan đến tái chế pin điện, các chuyên gia trong ngành nhận định: "Không ai phù hợp để xử lý pin hơn chính những công ty sản xuất ra chúng". Và hiện nay, các nhà sản xuất lớn tại Trung Quốc đã sớm xây dựng hệ sinh thái khép kín nhằm thu hồi pin cũ và tiến hành đưa chúng quay lại quá trình sản xuất sản phẩm mới.

Trong đó, CATL - công ty sản xuất pin điện lớn nhất thế giới - đã thông qua công ty con Brunp để thiết lập hơn 240 điểm thu gom pin xe điện cũ để phục vụ quá trình tái chế pin với tỷ lệ thu hồi kim loại quý lên tới hơn 99%. BYD và Geely đang tự vận hành các cơ sở tháo dỡ và tái chế riêng, biến việc thu hồi pin thành một phần của quy trình sản xuất tuần hoàn.

Với xu hướng tăng mạnh số lượng pin xe điện thải loại trong thời gian tới, vai trò của các nhà sản xuất lớn không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là đảm bảo an ninh nguồn cung nguyên liệu trong tương lai, giúp họ giảm phụ thuộc vào việc khai thác khoáng sản tự nhiên vốn dĩ ngày càng cạn kiệt và bị ảnh hưởng với các vấn đề liên quan đến chính trị.

Quy định tái chế pin ô tô điện tại Việt Nam như thế nào?

So với Trung Quốc, thị trường xe điện Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn bắt đầu của biểu đồ tăng trưởng, hầu hết các loại pin điện có thể duy trì ổn định trong vòng đời khoảng 10 năm, nên áp lực tái chế pin hiện tại chưa quá lớn. Về mặt quản lý nhà nước Chính phủ mới đây cũng đã ban hành Nghị định số 110/2026/NĐ-CP quy định một số vấn đề liên quan đến vấn đề tái chế pin điện.

Theo đó, Nghị định mới quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) với tỷ lệ tái chế bắt buộc pin xe điện và hybrid giảm về 0%, dù trước đó vào năm 2022 tỷ lệ này vốn là 8%. Mức này sẽ tăng 3 năm một lần, tối đa 10% mỗi lần. Do đó, lộ trình điều chỉnh tiếp theo dự kiến vào 2029 và tối đa tỷ lệ tái chế bắt buộc sẽ là 10%.

Như vậy, một số nhà sản xuất, nhập khẩu ô tô Hybrid và thuần điện tại Việt Nam sẽ chưa phải thực hiện nghĩa vụ thu gom và tái chế pin trong giai đoạn từ nay đến năm 2029. 

Tuy nhiên, một số hãng xe cũng chủ động thực hiện các động thái xử lý pin điện. Trong đó, hãng xe điện lớn nhất - VinFast - đang chiếm ưu thế nhờ mô hình cho thuê pin, giúp hãng chủ động kiểm soát 100% vòng đời của pin, từ lúc vận hành đến khi thu hồi để tái chế. Đối với các xe mua kèm pin điện, VinFast cũng tiến hành ký kết hợp tác với các đối tác tái chế quốc tế để xử lý pin thải.

Trong khi đó, các hãng xe nhập khẩu (như BYD, MG, Geely...) dự kiến ẽ phải đối mặt với bài toán xây dựng mạng lưới thu hồi và tái chế pin tại Việt Nam nếu muốn hoạt động lâu dài tại thị trường. Điều này có thể thực hiện trực tiếp hệ thống đại lý để hạn chế tình trạng "đem con bỏ chợ", khiến pin điện cũ bị trôi nổi ra các cơ sở tái chế tự phát.

Bài học từ Trung Quốc cho thấy nếu không sớm xây dựng một hệ thống thu hồi bài bản và quy mô từ các hãng xe lớn, xe điện sẽ biến từ "giải pháp xanh" thành "thảm họa rác thải". Tại Việt Nam, các hãng xe cần nhìn nhận tái chế không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà là chìa khóa để xây dựng chuỗi cung ứng bền vững.

Tổng hợp