Xu hướng xe điện phát triển, nhìn về tương lai môi trường (P.1): Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất EPR - Các quy định pháp lý về tái chế pin tại Việt Nam

Dành cho các bạn quan tâm:

Bên cạnh sự phát triển nóng trong những năm gần đây của thị trường xe điện, Chính phủ Việt Nam đã sớm bổ sung những quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) áp dụng cho các sản phẩm điện tử và pin (bao gồm cả pin xe điện) bắt đầu có hiệu lực từ 01/01/2024

Tuy Nghị định 110/2026/NĐ-CP (*) ban hành đã lùi áp dụng tỷ lệ tái chế pin (về mức 0%) đối với các nhà sản xuất, nhập khẩu ô tô tại Việt Nam; tuy nhiên, lộ trình áp dụng EPR vẫn là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc và sẽ sớm có tác động trong những năm tới và dự kiến sẽ định hình lại cuộc chơi ô tô điện. 

(*): Nghị định số 110/2026/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu
Hai ngã rẽ cho các thương hiệu ô tô điện

Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và các quy định hướng dẫn tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các nhà sản xuất, nhập khẩu và lắp ráp xe điện sẽ có hai lựa chọn để hoàn thành trách nhiệm tái chế pin điện:

• Lựa chọn 1: Tự tổ chức tái chế. Doanh nghiệp phải thiết lập hệ thống thu gom với các điểm thu hồi đạt chuẩn, ký hợp đồng với đơn vị tái chế chuyên nghiệp. Họ cũng phải đăng ký kế hoạch và báo cáo kết quả thường niên với Bộ Tài nguyên và Môi trường. Cách làm này giúp hãng chủ động nguồn nguyên liệu thu hồi.

• Lựa chọn 2: Đóng góp vào Quỹ Bảo vệ môi trường (VEPF). Nếu không đủ năng lực tự xử lý (thường là các nhà nhập khẩu nhỏ lẻ), hãng phải nộp một khoản tiền tương ứng với tỷ lệ tái chế bắt buộc và định mức chi phí tái chế (Fs). Dòng tiền này sẽ hỗ trợ các hoạt động thu gom, tái chế trên toàn quốc.

Đối với việc đóng góp tài chính cho quỹ, trước ngày 1/4 hàng năm, các doanh nghiệp sẽ phải kê khai số tiền đóng góp tài chính đối với sản phẩm, bao bì được đưa ra thị trường của năm liền trước; đồng thời, nộp đủ khoản tiền đóng góp vào quỹ VEPF trước ngày 20/4.

Nếu hãng không tái chế đủ số lượng pin theo tỷ lệ bắt buộc thì sẽ bị phạt số tiền gấp hàng chục lần so với mức phí lẽ ra phải nộp vào Quỹ Bảo vệ môi trường. Theo quy định trong Nghị định 45/2022/NĐ-CP, mức phạt tối đa cho các vi phạm về môi trường đối với tổ chức (pháp nhân) có thể lên đến 2 tỷ đồng, đồng thời sẽ có thêm hình phạt bổ sung là đình chỉ hoạt động kinh doanh có thời hạn (từ 3 đến 12 tháng) đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm, và công khai danh sách các hãng xe vi phạm lên cổng thông tin của Bộ Tài nguyên và Môi trường, gây ảnh hưởng nặng nề đến uy tín thương hiệu.

Tác động đến những doanh nghiệp kinh doanh ô tô điện trong nước

Không chỉ đơn thuần tăng cường trách nhiệm, chính sách về EPR của Chính phủ tạo ra sự phân hóa rõ rệt về lợi thế cạnh tranh đối với các thương hiệu ô tô điện trong nước.

Ở vị thế dẫn đầu, VinFast đã từng triển khai chính sách cho thuê pin ô tô điện, điều này giúp việc thu hồi là quy trình nội bộ; tuy nhiên, hiện hãng chỉ triển khai chính sách này với một số dòng xe máy điện. Trong khi với trường hợp khách hàng mua xe kèm pin điện, VinFast vẫn còn vài năm để triển khai các biện pháp xử lý, hãng cũng đang bước đầu hợp tác với một số đơn vị chuyên về tái chế pin trên thế giới để chuẩn bị cho điều này.

Trong khi đó, các hãng xe truyền thống (như Toyota, Hyundai...) có thể tận dụng mạng lưới đại lý dịch vụ rộng khắp cả nước để nâng cấp các đại lý này thành điểm thu hồi đạt chuẩn giúp họ thiết lập hạ tầng tuân thủ EPR dễ dàng hơn. Tuy nhiên, những thương hiệu này vẫn chủ yếu gắn bó với xe xăng hoặc bổ sung một số lượng nhỏ xe Hybrid với cụm pin dung lượng thấp và tuổi thọ kéo dài.

Ngược lại, bài toán này là thách thức không nhỏ với các hãng xe Trung Quốc mới gia nhập (BYD, GWM, Wuling...). Nếu chỉ tập trung bán xe mà không đầu tư hệ thống thu hồi thì sẽ gặp rủi ro về pháp luật, trong khi chi phí đóng góp vào Quỹ VEPF sẽ là một gánh nặng lớn nếu không tính toán chuẩn, có thể đẩy giá thành xe lên cao, giảm lợi thế cạnh tranh.

Phí EPR có đẩy giá xe tăng cao?

Dù nhiều người dùng lo ngại phí EPR sẽ bị đẩy sang giá bán lẻ nhưng Nghị định 110/2026 có quy định rõ công thức và các chỉ số áp dụng cho các nhà sản xuất lựa chọn phương án đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường (VEPF). 

Theo đó, số tiền nộp vào Quỹ VEPF được tính theo công thức: F = R x V x Fs

• F là tổng số tiền mà nhà sản xuất, nhập khẩu phải đóng góp;

• R là tỷ lệ tái chế bắt buộc của từng nhóm sản phẩm (với pin Lithium-ion là 8%);

• V là khối lượng sản phẩm; 

• Fs là mức đóng góp tài chính đối với một đơn vị khối lượng sản phẩm sẽ được Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành theo chu kỳ 3 năm (Fs của pin Lithium-ion là 54.876 đồng/kg theo thông tư 07/2025/TT-BTNMT).

Tính toán thực tế cho thấy, mức phí EPR trên một đầu xe sẽ phụ thuộc vào khối lượng pin điện trang bị. Trong trường hợp các xe cỡ nhỏ với cụm pin dung lượng thấp và nhẹ thì chi phí sẽ rẻ; ví dụ, một chiếc VinFast VF 3 (dung lượng 18,64 kWh và nặng khoảng 160 kg) thì sẽ chỉ cần đóng góp khoảng hơn 700.000 đồng cho quỹ VEPF. 

Tuy nhiên, giá lăn bánh thực tế của xe điện tại Việt Nam vẫn sẽ hấp dẫn do đang có những ưu đãi mạnh mẽ với chính sách từ Chính phủ. Trong đó, chính sách miễn 100% lệ phí trước bạ tiếp tục kéo dài đến hết tháng 2/2027, giúp tiết kiệm trực tiếp từ 40 - 150 triệu đồng, cùng với thuế giá trị gia tăng (GTGT) giảm xuống còn 8% đến hết 2026. 

Ngoài ra, xe điện còn hưởng thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) là 3% đến hết tháng 2/2027, thấp hơn nhiều so với xe xăng cùng loại. Cùng với đó, áp lực cạnh tranh cũng sẽ buộc các hãng xe mới phải tự gánh chi phí hạ tầng và phí EPR trong thời gian tới để thu hút khách hàng, thay vì đẩy sang người tiêu dùng.

Theo lộ trình áp dụng quy định về tái chế pin điện, các hãng xe sẽ chưa cần lo lắng về vấn đề này trong 3 năm tới, giá xe điện tại Việt Nam sẽ không có thay đổi  dự báo sẽ không tăng. Nhưng nếu áp dụng từ năm 2029 với các mức phí được điều chỉnh, điều này có thể khiến một số mẫu xe tăng giá đáng kể so với trước đây.

Chính phủ Việt Nam bổ sung các quy định về Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trong Nghị định số 05/2025/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định 08/2022/NĐ-CP) và các quy định gốc tại Luật Bảo vệ môi trường 2020. Các văn bản này quy định chi tiết về tỷ lệ tái chế, đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, và trách nhiệm xử lý chất thải. 

• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14: Quy định cơ sở tại Điều 54, 55 về trách nhiệm tái chế và thu gom, xử lý chất thải.
• Nghị định số 08/2022/NĐ-CP: Hướng dẫn chi tiết thi hành Luật BVMT 2020.
• Nghị định số 05/2025/NĐ-CP (mới nhất): Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 08/2022/NĐ-CP, tập trung vào việc tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thực thi EPR.
• Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT: Hướng dẫn kỹ thuật về đăng ký kế hoạch và báo cáo kết quả tái chế

Kim Hoàn